Anna Wietrak
11 listopada kojarzy się przede wszystkim z Józefem Piłsudskim, zakończeniem I wojny światowej i odzyskaniem przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów. Jednak w 1918 roku wydarzenia, które doprowadziły do końca niemieckiej okupacji, rozgrywały się nie tylko w Warszawie.
Także mieszkańcy Piaseczna, Jeziorny i Góry Kalwarii przystępowali do przejmowania władzy i rozbrajania niemieckich żołnierzy. W jednej miejscowości okupanci zgodzili się oddać broń po negocjacjach, w drugiej zastosowano podstęp, a w trzeciej doszło do strzelaniny, która kosztowała życie dwóch ludzi.
Piaseczno. Aptekarz stanął na czele strażaków
Jesienią 1918 roku Piaseczno znajdowało się pod niemiecką okupacją, trwającą od sierpnia 1915 roku. Miasto wciąż odczuwało skutki wcześniejszych walk rosyjsko-niemieckich. W okolicach rynku zniszczonych zostało około 20 domów, uszkodzony był kościół św. Anny, a wielu mieszkańców w czasie działań wojennych szukało schronienia w Warszawie.
Wiadomości o zbliżającej się klęsce Niemiec docierały również do Piaseczna. Miejscowa społeczność postanowiła wykorzystać zmieniającą się sytuację. Już 10 listopada 1918 roku odbyło się zebranie mieszkańców, podczas którego dokonano zmian we władzach miasta. Dotychczasowego burmistrza Ludwika Güntera odsunięto od urzędu, a jego obowiązki tymczasowo powierzono strażakowi Gustawowi Hofmanowi.
Następnego dnia rozpoczęła się akcja rozbrajania niemieckich żandarmów. Na jej czele stanął Wacław Kaun, miejscowy aptekarz i naczelnik Ochotniczej Straży Ogniowej. Strażacy udali się do niemieckiej komendantury, mieszczącej się w pałacyku Besserówka. Nie doszło jednak do szturmu. Kaun podjął rozmowy z niemieckimi żołnierzami. Negocjacje trwały długo, ale zakończyły się zgodą na oddanie broni.
Kolejnym miejscem, w którym rozbrojono okupantów, był budynek dawnej ochronki w Chyliczkach, na terenie dzisiejszego parku. Tam również stacjonowali niemieccy żandarmi.
12 listopada uzbrojeni strażacy odprowadzili niemieckich jeńców do wagonów kolejki wąskotorowej. W obecności zgromadzonych mieszkańców okupanci opuścili Piaseczno i zostali przewiezieni do Warszawy. Dzień później Rada Miejska wybrała nowego burmistrza. Został nim Wacław Kaun.
Farmaceuta, który odegrał ważną rolę w rozbrojeniu niemieckiego garnizonu, stanął na czele miasta w pierwszych dniach niepodległości. Funkcję burmistrza pełnił do śmierci w grudniu 1926 roku. Dziś jego imię nosi jedna z piaseczyńskich ulic, a na budynku apteki przy ul. Wacława Kauna 31 znajduje się poświęcona mu tablica pamiątkowa.
Jeziorna. Niemcy otworzyli ogień do mieszkańców
Zaledwie kilka kilometrów dalej wydarzenia przybrały znacznie bardziej dramatyczny obrót. W Jeziornie, będącej dziś częścią Konstancina-Jeziorny, również przystąpiono do rozbrajania niemieckich żołnierzy. Tam jednak próba przejęcia posterunku zakończyła się strzelaniną.
Okoliczności tych wydarzeń szczegółowo opisał historyk Paweł Komosa na portalu „Okolice Konstancina”, opierając się między innymi na dokumentach archiwalnych, meldunkach wojskowych oraz dawnych relacjach prasowych.
Niemiecki posterunek znajdował się w rejonie dzisiejszych ulic Ogrodowej i Polnej. Jego położenie pozwalało kontrolować drogę prowadzącą do Warszawy oraz pobliską stację kolejki wilanowskiej.
11 listopada 1918 roku przed posterunkiem zgromadzili się mieszkańcy. W akcji uczestniczyli członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej oraz działacze związani z miejscowym ruchem robotniczym. Jak zaznacza Paweł Komosa, nie udało się jednoznacznie ustalić, czy działali na rozkaz, czy spontanicznie, pod wpływem informacji napływających z Warszawy.
Kiedy zgromadzeni wezwali Niemców do poddania się, żołnierze odmówili. Według przywołanych przez historyka źródeł pięciu niemieckich wojskowych odpowiedziało na wezwanie strzałami. Wówczas mieszkańcy przypuścili szturm na posterunek. Rozpoczęła się strzelanina. Napastnicy wyłamali okna i drzwi budynku, a następnie wdarli się do środka i rozbroili zabarykadowanych żołnierzy.
Jeden z Niemców zginął, pozostali zostali dotkliwie pobici. Po stronie polskiej śmierć poniosło dwóch mieszkańców Jeziorny.
Ignacy Janicki miał 22 lata. Józef Książek - 39
Pierwszym z poległych był Ignacy Janicki, 22-letni mieszkaniec Jeziorny. Drugim - Józef Książek, 39-letni działacz PPS-Lewicy, związany z miejscową papiernią.
W opracowaniu Pawła Komosy przywołano wspomnienie, według którego rannego i zakrwawionego Książka jego towarzysze mieli przynieść do lekarza na drzwiach zdjętych z budynku niemieckiego posterunku. Pomimo próby udzielenia pomocy mężczyzna zmarł. To jednak przekaz wspomnieniowy, którego szczegółów nie udało się w pełni zweryfikować. Historyczne źródła różnią się również w kwestii liczby rannych. Niemieckie meldunki wspominały o dwóch poszkodowanych cywilach, natomiast przekazy związane z ruchem robotniczym mówiły o niemal dwunastu rannych.
O skali starcia świadczy także rachunek za naprawę posterunku, wystawiony w grudniu 1918 roku. Jak ustalił Paweł Komosa, konieczne było między innymi wstawienie okien, naprawa drzwi i zamków oraz usunięcie innych uszkodzeń.
Śmierć Janickiego i Książka poruszyła lokalną społeczność. Według historycznych przekazów ich pogrzeb, zorganizowany kilka dni później, miał zgromadzić około dwóch tysięcy osób.
Obaj zginęli dokładnie 11 listopada 1918 roku - w dniu, który później stał się symbolem odzyskania przez Polskę niepodległości.
Po latach upamiętniono ich na pomniku
Wśród uczestników wydarzeń w Jeziornie znajdował się również Antoni Jankowski, 43-letni kupiec i działacz PPS-Lewicy, kierujący wówczas robotniczą piekarnią.
W przeciwieństwie do Janickiego i Książka przeżył starcie z Niemcami. Po odzyskaniu niepodległości zaangażował się w działalność społeczną i samorządową. Został prezesem miejscowej straży pożarnej, a w 1932 roku objął funkcję wójta gminy Jeziorna.
Dwadzieścia lat po wydarzeniach z listopada 1918 roku, 15 sierpnia 1938 roku, uczestniczył w odsłonięciu pomnika upamiętniającego poległych w walkach o niepodległość w latach 1918-1921. Wśród umieszczonych na nim nazwisk znaleźli się Ignacy Janicki i Józef Książek.
Pomnik przy ulicy Warszawskiej w Konstancinie-Jeziornie zachował się do dziś.
Góra Kalwaria. Fortel strażaków pozwolił przejąć koszary
Jeszcze inaczej wyglądały wydarzenia w Górze Kalwarii. Tam 11 listopada 1918 roku do rozbrojenia niemieckich żołnierzy przystąpili miejscowi strażacy. Akcją dowodził Szymon Adamiec, komendant straży, kierownik szkoły podstawowej i członek Polskiej Organizacji Wojskowej.
Jak wynika z kroniki Ochotniczej Straży Pożarnej, której fragmenty przytacza Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Warszawie, strażacy postanowili posłużyć się fortelem - wywołali fałszywy alarm.
Pod pozorem wyjazdu do zdarzenia strażacy wjechali na teren niemieckich koszar. Dzięki temu mogli dostać się do środka bez konieczności podejmowania walki. Adamiec rozpoczął rozmowy z żołnierzami. Przekonywał ich, że wobec sytuacji w Niemczech dalszy opór nie ma sensu. Informował o rewolucji, abdykacji cesarza Wilhelma II oraz rozbrajaniu niemieckich wojsk w Warszawie. Argumenty okazały się skuteczne.
Zmęczeni wojną żołnierze nie stawiali oporu i oddali broń. Wkrótce rozpoczęli ewakuację z Góry Kalwarii. Akcja zakończyła się bez rozlewu krwi.
Historia ta pokazuje również, jak ważną rolę w listopadzie 1918 roku odgrywały lokalne straże pożarne. W wielu miejscowościach były one dobrze zorganizowanymi strukturami, skupiającymi społeczników i członków organizacji niepodległościowych. To właśnie strażacy w Piasecznie i Górze Kalwarii stanęli na czele akcji rozbrajania niemieckich żołnierzy.
Pierwsze dni wolności nie wszędzie wyglądały tak samo
Dziś 11 listopada jest dniem uroczystych obchodów, biało-czerwonych flag i patriotycznych przemówień. W 1918 roku dla mieszkańców Piaseczna, Jeziorny i Góry Kalwarii był jednak przede wszystkim czasem niepewności, odwagi i działania.
Te wydarzenia pokazują, że odzyskiwanie niepodległości dokonywało się nie tylko w Warszawie, ale również w mniejszych miejscowościach, których mieszkańcy sami przystępowali do usuwania niemieckiej władzy.
Napisz komentarz
Komentarze