Muzeum za ponad 56 mln zł w Czersku? Aż 88 uczestników konkursu na projekt

Czersk w gminie Góra Kalwaria może zyskać nową atrakcję turystyczną, jakiej nie ma obecnie w żadnym innym miejscu w Polsce. W pobliżu historycznego centrum miejscowości planowana jest budowa Muzeum Szkuty i Urzecza. Jego najważniejszym eksponatem będzie średniowieczny statek, który przez blisko 500 lat spoczywał w dawnym starorzeczu Wisły, niedaleko zamku książąt mazowieckich.

Przygotowania do inwestycji wchodzą w kolejny etap. Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie wspólnie z Oddziałem Warszawskim Stowarzyszenia Architektów Polskich prowadzą konkurs na opracowanie koncepcji architektonicznej przyszłego muzeum i zagospodarowanie otaczającego go terenu.

Do konkursu zgłosiło się 100 uczestników, spośród których 88 dopuszczono do etapu przygotowywania prac konkursowych. Architekci mają czas do stycznia przyszłego roku, a rozstrzygnięcie zaplanowano na 3 lutego 2027 roku.

Ponad 56 mln zł na budowę muzeum. Działka już kupiona

Planowana inwestycja będzie przedsięwzięciem o znacznej skali. Maksymalny koszt jej realizacji, określony na potrzeby konkursu architektonicznego, wynosi 56,84 mln zł netto. Nie oznacza to jednak, że taka kwota została już wydana lub w całości zabezpieczona na budowę. To planowany limit kosztów, który projektanci muszą uwzględnić przy opracowywaniu koncepcji.

Pierwsze pieniądze na przygotowanie przedsięwzięcia zostały już jednak wydane. W czerwcu 2025 roku samorząd województwa mazowieckiego kupił od parafii w Czersku nieruchomość o powierzchni ponad 2,76 ha. Transakcja opiewała na 1,9 mln zł. Działka, znana lokalnie jako „górka księżowska”, znajduje się w pobliżu czerskiego rynku i średniowiecznego zamku.

To właśnie na tym terenie ma powstać muzeum. Według założeń konkursowych powierzchnia netto nowego budynku wyniesie od 3 do 3,5 tys. mkw.

Nie będzie to wyłącznie hala przeznaczona do prezentacji zabytkowego statku. W obiekcie zaplanowano również sale wystawowe, przestrzenie edukacyjne, pracownię konserwatorską, magazyny zbiorów oraz pomieszczenia administracyjne. Powstać mają także kawiarnia i sklep muzealny.

Konkurs obejmuje również kompleksowe zagospodarowanie terenu wokół budynku. Projektanci będą musieli uwzględnić zarówno potrzeby przyszłej placówki, jak i charakter historycznego otoczenia Czerska.

Ponad 500-letni statek, który mógł przewozić 85 ton zboża

Największą atrakcją przyszłego muzeum będzie szkuta czerska – jeden z najcenniejszych zabytków związanych z historią żeglugi wiślanej.

Statek odkryto w 2009 roku w pobliżu zamku w Czersku, na obszarze dawnego starorzecza Wisły. Jego pozostałości przez stulecia znajdowały się w wodzie i osadach, co pozwoliło zachować znaczną część drewnianej konstrukcji. Wrak wydobyto w 2018 roku.

Szkuta została zbudowana pod koniec XV wieku. Z ustaleń badaczy wynika, że była użytkowana przez około 60 lat, od 1481 roku do co najmniej 1541 roku.

Rozmiary jednostki robią wrażenie nawet współcześnie. Statek miał ponad 32 metry długości, a według danych prezentowanych przez archeologa Wojciecha Borkowskiego z Państwowego Muzeum Archeologicznego jego szerokość przekraczała 8 metrów. Mógł przewozić ponad 85 ton zboża i innych towarów.

Do obsługi tak dużej jednostki potrzebnych było około 20 flisaków. Szkuta spływała Wisłą z nurtem rzeki, natomiast podróż w przeciwnym kierunku wymagała wykorzystania wioseł i żagla. Powierzchnia tego ostatniego mogła przekraczać 220 mkw.

Takie statki przez stulecia odgrywały ważną rolę w transporcie towarów Wisłą, łącząc nadwiślańskie miejscowości z dużymi ośrodkami handlowymi, w tym Toruniem i Gdańskiem.

Znalezisko z Czerska jest szczególnie cenne, ponieważ wcześniej wiedza o podobnych jednostkach pochodziła w dużej mierze z dawnych rycin, obrazów i dokumentów. W tym przypadku archeolodzy mogli zbadać zachowane elementy prawdziwego statku.

Nie wiadomo natomiast, dlaczego szkuta zakończyła swoją działalność i pozostała w dawnym korycie rzeki. Jedna z hipotez zakłada, że mogło dojść do uszkodzenia jednostki lub katastrofy.

Po wydobyciu zabytkowe drewno wymagało specjalistycznego zabezpieczenia. Szkuta została przewieziona do Pracowni Konserwacji Drewna Państwowego Muzeum Archeologicznego w Rybnie. Proces konserwacji ma umożliwić jej późniejszą ekspozycję w warunkach muzealnych.

Dalszy ciąg artykułu na kolejnej stronie.